Inflacja widziana z perspektywy zakupów

Masz czasem wrażenie, że w twoim koszyku na zakupy grasuje niewidzialny duch? Wkładasz do niego te same produkty co miesiąc temu, podchodzisz do kasy, a na terminalu wyświetla się kwota, która wydaje się należeć do kogoś, kto robi zapasy na apokalipsę. Nie, to nie duch. To inflacja, która z abstrakcyjnego wskaźnika w wiadomościach stała się bardzo realnym i uciążliwym domownikiem. Spróbujmy ją oswoić, zrozumieć jej sztuczki i nauczyć się z nią negocjować przy sklepowej półce.

Anatomia pustoszejącego portfela

Inflacja to w gruncie rzeczy proces, w którym pieniądz traci na wartości. Twoje 100 złotych dziś kupi mniej niż rok temu. To proste. Skomplikowane staje się to, gdy próbujemy zrozumieć, dlaczego tak się dzieje i jak to wpływa na nasze codzienne decyzje. W lutym 2023 roku Główny Urząd Statystyczny (GUS) podał, że inflacja w Polsce osiągnęła szczyt na poziomie 18,4% rok do roku. To nie jest tylko liczba. To informacja, że za ten sam koszyk dóbr i usług statystycznie płaciliśmy o prawie jedną piątą więcej.

Wyobraź sobie, że twoja siła nabywcza to woda w wiadrze. Inflacja to mała, ale uporczywa dziura na dnie. Możesz dolewać wody (dostać podwyżkę), ale jeśli dziura się powiększa, poziom wody i tak będzie spadał. Naszym zadaniem nie jest udawanie, że dziury nie ma, ale nauczenie się, jak ją łatać i jak efektywniej korzystać z wody, która nam została.

Poznaj sprytnych kuzynów inflacji: shrinkflacja i skimpflacja

Gdyby inflacja polegała tylko na podnoszeniu cen, świat byłby prostszy. Producenci i sprzedawcy wiedzą jednak, że bezpośrednia, drastyczna podwyżka ceny może odstraszyć klientów. Dlatego sięgają po bardziej subtelne metody, które mają swoje własne, zgrabne nazwy.

Shrinkflacja: gdy produkt kurczy się w oczach

To zjawisko, z którym spotkał się chyba każdy. Kupujesz ulubione czekoladki, a opakowanie wydaje się dziwnie lekkie. Otwierasz paczkę chipsów, a wita cię głównie powietrze. To właśnie shrinkflacja (od ang. shrink – kurczyć się). Cena produktu pozostaje taka sama (lub rośnie nieznacznie), ale jego gramatura lub objętość maleje.

• Tabliczka czekolady, która kiedyś miała 100g, dziś ma 90g lub nawet 85g.
• Słoik majonezu zamiast 400ml ma 380ml.
• Liczba listków w rolce papieru toaletowego spada ze 150 do 130.

To psychologiczna sztuczka. Jesteśmy znacznie bardziej wrażliwi na zmianę ceny niż na zmianę gramatury, której często nawet nie zauważamy. Producent liczy na naszą rutynę i przyzwyczajenie do opakowania.

Skimpflacja: ta sama cena, gorsza jakość

Jeszcze trudniejsza do wykrycia jest skimpflacja (od ang. skimp – skąpić). Tutaj cena i gramatura pozostają bez zmian. Zmienia się za to skład produktu. Producent, szukając oszczędności, zastępuje droższe składniki tańszymi odpowiednikami.

• W czekoladzie jest mniej kakao, a więcej tłuszczu palmowego.
• W parówkach spada zawartość mięsa na rzecz wypełniaczy.
• Sok, który był „100%”, nagle staje się napojem z dodatkiem cukru i mniejszą zawartością owoców.

Skutek? Płacisz tyle samo za produkt, który jest obiektywnie gorszy. To cichy i podstępny sposób na przerzucenie rosnących kosztów na konsumenta, który często orientuje się dopiero po fakcie, czując różnicę w smaku lub jakości.

Psychologia stuzłotówki, czyli dlaczego tak bardzo to boli

Wzrost cen to nie tylko problem matematyczny, ale przede wszystkim psychologiczny. Nasze mózgi nie są stworzone do myślenia o powolnej erozji wartości pieniądza. Działają w oparciu o pewne uproszczenia i schematy, które w czasach wysokiej inflacji zaczynają nam szkodzić.

Jednym z najważniejszych jest efekt zakotwiczenia. Nasz umysł „kotwiczy” się na cenie, którą zapamiętał jako pierwszą lub jako „normalną”. Pamiętasz, kiedy masło kosztowało 5 złotych? Ta cena staje się twoim punktem odniesienia. Każda kolejna cena jest porównywana do tej „kotwicy”. Dlatego obecna cena 8 czy 9 złotych wydaje się absurdalna i niesprawiedliwa, nawet jeśli racjonalnie rozumiemy, skąd się wzięła.

Do tego dochodzi awersja do straty, koncepcja udowodniona przez noblistów Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego. Mówi ona, że ból związany ze stratą odczuwamy znacznie silniej niż radość z zysku o tej samej wartości. Strata 50 złotych boli nas bardziej, niż cieszy znalezienie 50 złotych. W kontekście zakupów oznacza to, że wzrost ceny o 2 złote na ulubionym produkcie odczuwamy jako realną, bolesną stratę, podczas gdy promocja obniżająca cenę o 2 złote jest po prostu „miłym dodatkiem”. To dlatego inflacja tak mocno uderza w nasze samopoczucie – każdy paragon to seria małych, odczuwalnych strat.

Twój mózg na promocji, czyli jak sklepy wykorzystują inflacyjny chaos

W czasach niepewności ekonomicznej stajemy się bardziej podatni na marketingowe sztuczki, które obiecują nam oszczędność. Sklepy doskonale o tym wiedzą i intensyfikują swoje działania.

Uważaj na iluzję wyboru i fałszywe promocje. Klasyczny przykład to żółta etykieta z napisem „Super Cena!” lub „Okazja!”. Nasz mózg automatycznie reaguje na ten sygnał, zakładając, że trafiliśmy na coś wyjątkowego. Tymczasem bardzo często cena „promocyjna” jest ceną regularną sprzed kilku tygodni, a wcześniejsza, wyższa cena była sztucznie zawyżona tylko po to, by stworzyć wrażenie obniżki. Unijna dyrektywa Omnibus, która weszła w życie w Polsce w 2023 roku, nakazuje sprzedawcom pokazywanie najniższej ceny z ostatnich 30 dni, co ma ukrócić ten proceder. Mimo to, czujność jest wskazana.

Inna pułapka to promocje typu „Kup 3, zapłać za 2” lub „Drugi produkt 50% taniej”. Zanim wrzucisz do koszyka dodatkowe opakowania, zastanów się:

1. Czy naprawdę potrzebujesz aż trzech sztuk tego produktu?
2. Czy zdążysz go zużyć przed upływem terminu ważności?
3. Czy cena jednostkowa w tej „promocji” jest faktycznie niższa niż cena regularna tego samego produktu w innym sklepie?

Często okazuje się, że kupujemy więcej niż potrzebujemy, wydając więcej pieniędzy w imię iluzorycznej oszczędności.

Jak przestać być ofiarą, a stać się strategiem? Praktyczny zestaw narzędzi

Poczucie bezradności wobec rosnących cen jest paraliżujące. Dobra wiadomość jest taka, że nie jesteśmy bezbronni. Zmiana kilku nawyków może przynieść zaskakująco dobre rezultaty i przywrócić poczucie kontroli nad domowym budżetem.

Krok 1: Lista zakupów 2.0 – twój plan bitwy

Zapomnij o liście pisanej na kolanie pięć minut przed wyjściem z domu. Twoja nowa lista to dokument strategiczny.

• Planuj posiłki na cały tydzień. Zanim pójdziesz do sklepu, wiesz, co będziesz jeść na obiad od poniedziałku do niedzieli. To eliminuje codzienne, impulsywne zakupy „na szybko” i zmniejsza marnowanie żywności. Według danych Federacji Polskich Banków Żywności, w Polsce marnuje się rocznie blisko 5 milionów ton jedzenia, z czego duża część w gospodarstwach domowych.
• Sprawdź zapasy. Zanim wpiszesz na listę mąkę, zajrzyj do szafki. Może masz jeszcze pół paczki? To proste, a pozwala uniknąć dublowania produktów.
• Idź na zakupy po posiłku. Chodzenie do sklepu z pustym żołądkiem to proszenie się o kłopoty. Badania pokazują, że głodni kupujemy więcej, zwłaszcza produktów wysokokalorycznych i nieplanowanych.

Krok 2: Zostań detektywem ceny za jednostkę

Najważniejsza informacja na etykiecie cenowej to nie ta napisana dużą czcionką. To ta napisana małym druczkiem: cena za kilogram, litr, sztukę lub 100 gramów. To jedyny obiektywny sposób na porównanie produktów.

Większe opakowanie nie zawsze oznacza niższą cenę jednostkową. Produkt marki własnej sklepu może być znacznie tańszy od markowego odpowiednika o identycznym składzie. Porównywanie ceny za jednostkę to najpotężniejsza broń w walce ze shrinkflacją. Szybko zorientujesz się, że ten „tańszy” serek ma mniejszą gramaturę, a jego cena za kilogram jest w rzeczywistości wyższa.

Krok 3: Pokochaj niedoskonałość i mądry minimalizm

Perfekcjonizm w sklepie spożywczym jest drogi.

• Marki własne. Wiele sieci handlowych oferuje produkty pod własną marką, które często są produkowane w tych samych fabrykach co ich droższe, markowe odpowiedniki. Różnica w cenie bywa ogromna, a w jakości – znikoma lub żadna.
• „Brzydkie” warzywa i owoce. Coraz więcej sklepów oferuje produkty z bliskim terminem ważności lub o niestandardowym wyglądzie w znacznie niższych cenach. Krzywa marchewka jest tak samo smaczna i zdrowa jak ta idealnie prosta.
• Kupuj sezonowo i lokalnie. Truskawki w grudniu zawsze będą drogie. Korzystanie z sezonowych warzyw i owoców, najlepiej z lokalnych źródeł, to nie tylko oszczędność, ale też wsparcie dla gospodarki i lepszy smak.

Krok 4: Zaprzęgnij technologię do pracy

Żyjemy w XXI wieku – wykorzystajmy to. Istnieje wiele aplikacji i stron internetowych, które pozwalają porównywać ceny produktów w różnych sklepach. Zanim zrobisz duże zakupy, poświęć 10 minut na sprawdzenie, gdzie chemia gospodarcza jest akurat w promocji, a gdzie najtańsze jest masło. Gazetki promocyjne w formie cyfrowej pozwalają zaplanować zakupy w oparciu o aktualne okazje.

Czy na końcu tego tunelu jest światło?

Patrząc na paragony, łatwo wpaść w pesymizm. Warto jednak pamiętać, że gospodarka działa w cyklach. Okresy wysokiej inflacji zazwyczaj są zwalczane przez banki centralne (w naszym przypadku Narodowy Bank Polski) poprzez podnoszenie stóp procentowych, co ma na celu „schłodzenie” gospodarki i ustabilizowanie cen. To proces, który trwa, ale historia pokazuje, że jest skuteczny.

Inflacja to trudny test dla naszych portfeli i cierpliwości. Jednocześnie to niezwykła lekcja ekonomii w praktyce. Uczy nas planowania, świadomych wyborów i doceniania wartości pieniądza. Zamiast biernie przyglądać się, jak ceny rosną, możemy stać się bardziej świadomymi, sprytnymi i odpornymi konsumentami. A to umiejętność, która zostanie z nami na długo po tym, jak inflacyjny duch opuści nasze koszyki.